Dud (Morus) je rod višegodišnjeg listopadnog drveća i grmlja iz porodice Moraceae. Obuhvata približno 10 do 16 vrsta, a u Srbiji se najčešće sreću beli i crni dud.
Rasprostranjen je u umerenim područjima Evrope, Bliskog istoka, severne Afrike i delova Azije. Gaji se zbog plodova, drveta, guste krošnje i lišća koje je imalo ključnu ulogu u svilogojstvu.
Dud je nekada bio veoma čest u Banatu, gde se sadio uz puteve, kuće, salaše i u većim zasadima poznatim kao dudare. Danas su stara stabla znatno ređa.
Starija, dobro ukorenjena stabla dobro podnose sušu zahvaljujući dubokom korenovom sistemu.
Postoje i ukrasne forme, među kojima je Morus alba ‘Pendula’. Razvija kišobranastu krošnju, obično dostiže 2 m do 4 m visine i dobro podnosi niske temperature, sušu i gradske uslove.
Osobina
Beli dud
Crni dud
Crveni dud
Naučni naziv
Morus alba
Morus nigra
Morus rubra
Poreklo
Istočna i jugoistočna Azija
Zapadna i jugozapadna Azija
Istočni deo Severne Amerike
Uobičajena visina
Do oko 15-20 m
Do oko 20 m
Približno 5-21 m
List
Najčešće gladak i sjajan sa gornje strane, oblik veoma promenljiv
Širok, čvrst i izrazito hrapav
Hrapav odozgo, često dlakav sa donje strane
Boja ploda
Bela, ružičasta, crvena, ljubičasta ili tamna
Tamnoljubičasta do gotovo crna
Crvena do tamnocrvena ili ljubičasta
Posebna karakteristika
Najvažnija vrsta u istorijskom svilogojstvu
Poznat po tamnim i aromatičnim plodovima
Autohtona severnoamerička vrsta
Dud u Srbiji kroz istoriju
Dud je nekada bio jedan od karakterističnih elemenata banatskog pejzaža. Sadio se uz puteve, u naseljima, oko kuća i salaša, kao i u posebnim zasadima.
Masovnija sadnja bila je povezana sa svilogojstvom, jer je lišće belog duda osnovna hrana larvi svilene bube.
Krajem 19. veka svilena buba uzgajala se u oko stotinu naselja u Bačkoj. Na području Novog Sada u jednom periodu bilo je oko 750.000 dudova.
Austrougarske vlasti planski su podsticale sadnju duda radi razvoja proizvodnje svile.
U Banatu se njegovo širenje vezuje i za period grofa Klaudija Mersija. Dudovi su tada bili važni iz nekoliko razloga:
- obezbeđivali su lišće za svilogojstvo,
- pružali hlad ljudima i stoci,
- drvoredi su ublažavali dejstvo jakih vetrova.
Izgled i morfologija
Beli dud može narasti do oko 15-20 m, dok pojedini primerci crvenog duda dostižu sličnu ili veću visinu.
Kod starijih stabala deblo je snažno i često nepravilnog oblika. Kora je sivkastosmeđa do tamnosmeđa i sa godinama postaje sve dublje izbrazdana. Kod crvenog duda može se odvajati u ljuspaste ploče.
Listovi su jednostavni i na granama raspoređeni naizmenično. Njihov oblik može znatno da varira čak i na istom stablu, pa se mogu javiti celi i režnjeviti listovi. Režnjevitost je naročito česta na mladim granama.
Površina lista predstavlja jednu od korisnih osobina pri razlikovanju vrsta:
- kod belog duda gornja strana lista uglavnom je glatka i sjajna;
- crveni dud ima grublju gornju stranu, dok je donja često obrasla sitnim dlačicama;
- crni dud obično ima široke, čvršće i izrazito hrapave listove.
Korenov sistem zavisi od vrste, zemljišta i starosti biljke. Kod dobro razvijenih stabala može biti široko rasprostranjen i prodreti u dublje slojeve zemljišta, što doprinosi otpornosti na duže sušne periode.
Cvetanje i oprašivanje
Dud cveta u proleće, uglavnom istovremeno sa razvojem novih listova. Cvetanje se u umerenim područjima najčešće odvija tokom aprila i maja, ali vreme početka zavisi od vrste i lokalnih klimatskih uslova.
Cvetovi su sitni, zelenkasti ili žutozeleni i nemaju upadljive latice. Grupisani su u izdužene cvasti koje izgledom podsećaju na rese.
Muške cvasti uglavnom su izduženije i sadrže brojne cvetove sa prašnicima. Ženske cvasti su kraće, a nakon oplodnje iz njih se razvija dudinja.
Dudinja nije jednostavan plod nastao iz jednog cveta. Razvija se povezivanjem većeg broja sitnih plodića koji potiču iz cvetova jedne ženske cvasti.
Posle prolećnog cvetanja plodovi sazrevaju tokom leta, najčešće od juna do avgusta.
Stanište i uslovi rasta
Vrste roda Morus mogu da rastu na različitim tipovima zemljišta. Beli dud uspeva na glinovitim, ilovastim i peskovitim podlogama i podnosi relativno širok raspon kiselosti zemljišta.
Crveni dud se u svom prirodnom arealu javlja i u šumskim zajednicama, na poplavnim ravnicama, uz vodotokove i na drugim mestima sa vlažnijim zemljištem.
Dobro ukorenjeni beli dud pokazuje visoku otpornost na letnju sušu i visoke temperature. Može da podnese i uslove karakteristične za gradske sredine, uključujući zagađen vazduh i zemljište izloženo različitim poremećajima.
Otpornost na hladnoću razlikuje se među vrstama i sortama. Beli dud dobro podnosi kontinentalne zime, ali mladi izdanci i cvetovi mogu biti oštećeni kasnim prolećnim mrazevima.
Razlike između belog, crnog i crvenog duda
Beli, crni i crveni dud pripadaju istom rodu, ali se razlikuju po poreklu, građi listova, osobinama plodova i pojedinim biološkim karakteristikama.
Njihova prirodna područja porekla nisu ista:
- beli dud (Morus alba) potiče iz istočne i jugoistočne Azije;
- crni dud (Morus nigra) vezuje se za zapadnu i jugozapadnu Aziju;
- crveni dud (Morus rubra) poreklom je iz istočnih delova Severne Amerike.
Boja ploda sama po sebi nije pouzdana osobina za određivanje vrste. Beli dud može imati bele, ružičaste, crvene, ljubičaste ili veoma tamne plodove.
Zbog toga se pri razlikovanju vrsta posmatra više osobina istovremeno, uključujući teksturu lista, dlakavost njegove donje strane, oblik lista, karakteristike cvasti i građu ploda.
Crni dud najčešće ima tamne, izrazito obojene plodove i hrapave listove. Kod crvenog duda gornja površina lista takođe je gruba, dok beli dud uglavnom ima glađe i sjajnije listove.
Beli dud imao je najveći istorijski značaj u svilogojstvu jer se njegovo lišće masovno koristilo za ishranu larvi svilene bube.
Razmnožavanje i životni ciklus
Dud se razmnožava polno i vegetativno. Polno razmnožavanje odvija se semenom, dok vegetativni načini omogućavaju dobijanje novih biljaka sa osobinama matičnog primerka.
Kod duda se koriste različiti oblici vegetativnog razmnožavanja:
- reznice,
- položnice,
- kalemljenje.
Biljke nastale iz semena nisu genetski identične matičnom stablu i među njima mogu postojati razlike u rastu, obliku krošnje, karakteristikama lista i kvalitetu ploda.
Vegetativno razmnožavanje omogućava očuvanje osobina određenog primerka. Zbog toga se reznice i kalemljenje koriste kod odabranih sorti i ukrasnih formi.
Dud u mladosti može imati relativno brz porast, naročito beli dud. Vreme početka plodonošenja zavisi od vrste, porekla biljke i načina razmnožavanja.
Kod crvenog duda početak stvaranja semena najčešće se vezuje za starost od oko deset godina, ali su zabeleženi primerci koji su počeli da plodonose već oko četvrte godine.
Seme se u prirodi širi zajedno sa plodovima. Ptice i sisari jedu zrele dudinje i na taj način prenose seme dalje od matičnog stabla.
Dužina života može znatno da varira. Dud pripada vrstama sposobnim za veoma dug život, a pojedini poznati primerci opstali su više stotina godina.
Upotreba duda
Beli dud imao je veliki privredni značaj zbog lišća kojim su hranjene svilene bube.
Zrele dudinje koriste se sveže ili sušene, a mogu se prerađivati u kolače, čajeve, vino, likere i rakiju.
Dudovača je bila tradicionalni proizvod u Vojvodini.
Drvo duda koristilo se za:
- nameštaj,
- ogrev,
- izradu buradi.
Velika krošnja pružala je hlad, dok su drvoredi u Banatu imali i vetrozaštitnu funkciju.
Plodovi su tradicionalno korišćeni i kao hrana za domaće životinje, posebno svinje i guske.
Nestanak duda
Broj dudova naglo je opao tokom sredine 20. veka.
Kao neposredni razlozi navodili su se dudovac i bolesti stabala, dok su širi uzroci bili slabljenje svilogojstva, promena privredne politike i razvoj veštačkih vlakana.
Nestankom potrebe za velikim količinama dudovog lišća nestao je i glavni razlog za masovnu sadnju belog duda.
U Banatu su mnogi dudovi pre nešto više od pola veka sistematski uklanjani, zbog čega su nekadašnji drvoredi gotovo nestali.
Razlika između nekadašnjeg i novijeg stanja je velika:
- istorijske procene govore o približno 2 do više od 2,5 miliona stabala,
- procena iz 2023. godine navodi oko 2.000 preostalih dudova u Vojvodini.
Većina preostalih stabala bila je starija od sto godina, dok se mladi dudovi sade retko.
Očuvanje i značaj danas
Stari dudovi danas imaju prirodni, istorijski i kulturni značaj. Među poznatim sačuvanim primercima su dud u Belom Blatu i Predićev dud u Orlovatu.
U Perlezu kod Zrenjanina sačuvana je jedna od retkih većih dudara u Vojvodini, za koju je pokrenuta inicijativa da bude proglašena spomenikom prirode.
Šam-dud u Pećkoj patrijaršiji jedan je od najpoznatijih primera dugovečnosti. Star je više od sedam vekova, visok preko 8 m i ima obim stabla od oko 6 m.
Tokom oluje 1957. godine stablo se raspuklo, ali je nastavilo da raste.
Dud predstavlja važan deo istorije svilogojstva, poljoprivrede i svakodnevnog života područja u kojima je vekovima bio široko rasprostranjen.